ECONOMIE UITGELEGD

TOESLAGEN = PROBLEMEN

Tekst André de Vos Illustratie Marijn van der Waa

Al bij de invoering van het toeslagensysteem was er kritiek. Na het schandaal rond de kinderopvangtoeslag lijkt de politiek te beseffen dat het systeem te ingewikkeld is, voor uitvoerder en burger.

‘In de afgelopen jaren is gebleken dat de uitvoering van de toeslagen veel problemen kent.’ Zo luidde de openingszin van een studie van een ambtelijke studiegroep. In 2009: drie jaar ná invoering van het toen nieuwe toeslagensysteem. De huidige problemen zijn dus moeilijk een verrassing te noemen.

Welke toeslagen zijn er?

Naast de kinderopvangtoeslag, die het kabinet de kop heeft gekost, zijn er de huurtoeslag, de zorgtoeslag en het kindgebonden budget. Allemaal vooral bedoeld als financiële ondersteuning van lage inkomens. Vorig jaar is er €15,5 miljard aan toeslagen uitgekeerd. Drie keer zoveel als in 2006. Daar komt jaarlijks een kwart miljard bij aan uitvoeringskosten.

Naar wie gaan de toeslagen?

Ruim vijf miljoen Nederlandse huishoudens krijgen een of meerdere toeslagen: veel meer dan de helft van alle huishoudens. Omdat zoveel Nederlanders, ook als ze best een aardig inkomen hebben, een toeslag krijgen, is een soort geldrondpompmachine ontstaan. De burger betaalt eerst belasting en krijgt vervolgens een toeslag terug. Of, zoals bij huurwoningen, de woningbouwverenigingen betalen belasting die deels weer terugkomt via de huurtoeslag voor de huurders.

Wat is het probleem?

Het systeem is te ingewikkeld. Daardoor gaat er veel mis bij de uitvoering én de aanvraag. Dat werkt fouten, fraude en ongewenst gedrag in de hand. De Belastingdienst die ouders ten onrechte als fraudeurs wegzet, sjoemelende kinderopvangbureautjes en vermogende ouders die hun tweede huis laten huren door hun kind, met huurtoeslag.

De complexiteit kan tot financiële rampen leiden doordat toeslagen voorschotten zijn op basis van geschat inkomen. Die schattingen zijn al ingewikkeld, maar verleiden aanvragers bovendien tot te hoge aanvragen. Vervolgens moet bij de definitieve toeslag bijna de helft van de mensen terugbetalen. Meestal gaat dat zonder veel gedoe, maar juist mensen met lage inkomens hebben geen spaargeld en komen direct in de financiële problemen als ze geld moeten terugbetalen. En dan zijn problematische schulden zo gemaakt. Er staat inmiddels miljarden aan oninbare toeslagenschuld uit en honderdduizenden gezinnen zijn in de financiële problemen geraakt.

Toeslagen hebben ook ongewenste bijwerkingen. Lage inkomens die meer gaan verdienen, houden daar weinig of niets van over omdat de toeslagen net zo hard omlaaggaan. Niet erg stimulerend.

Hoe moet het anders?

Er liggen al jaren talrijke voorstellen. De belasting op lage inkomens helemaal afschaffen, één toeslag voor lagere inkomens, het minimuminkomen verhogen, zodat mensen er wél van kunnen rondkomen, kinderopvang gratis maken. Het zijn allemaal minder nauwkeurige systemen, maar ze zijn duidelijker en goedkoper in de uitvoering. Er is een grote maar: het belastingstelsel zal op de schop moeten. En politici kunnen dan niet zo makkelijk meer via de toeslagen cadeautjes uitdelen aan hun achterban.

Deel deze pagina